Historikk

Historikk

Villfisken og lakseelva Gjengedalsvassdraget

Laks- og sjøaurefiske har alltid hatt ein viktig plass som fritidsaktivitet og inntektsgrunnlag for dei gardane som har slike rettar i bygda. Her finst to gode laksevassdrag, Gjengedalsvassdraget, mest omtala som Aaelva og Ommedalselva når det gjeld fiske, og Hopselva.

I Gjengedalsvassdraget har det i snart 100 år vore drive kultiveringsarbeid. Først frå eit lite klekkeri på Aa, der det vart stroke stamfisk frå vassdraget og lagt inn rogn i klekkeriet om haustane. Rogna klekka om våren og vart sett ut i elva og vatna som ufora plomesekkyngel på forsommaren.

For å trappe opp og effektivisere kultiveringa i vassdraget gjekk elveigarane på Aa og i Ommedal saman og bygde nytt klekkeri for vassdraget i Ommedal og med Ommedals-Tverrelva som vasskjelde. Hausten 1980 stod klekkeriet ferdig.

Til å stå for det praktiske arbeidet med kultiveringa og drifta av klekkeriet, vart det gjort avtale med 3 av elveigarane, Anders og Anton Aa og Rasmus Ommedal.

I 1983 hadde dei 3 lyst til å ta kultiveringa eit steg vidare, og fekk då for eigen kostnad føre opp setjefiskavdeling ved klekkeriet med kar for oppbevaring av stamfisk og fôring av yngel og smolt. Det vart også eksperimentert med tekniske løysingar, m.a. eit resirkuleringsanlegg med oppvarming av vatnet, lufting, sedimentering, UV-handsaming og varmegjenvinning i varmevekslar, alt saman heimeprodusert.

På slutten av 1970-talet og tidleg på 80-talet var laksebestanden i vassdraget nede i ein bølgjedal. Fleire år var det problem med å få fatt i stamfisk til kultiveringsarbeidet. I 1984 fekk ein konsesjon på eit stamfiskanlegg på 1000 m3 inst i Hyefjorden for å fôre fram stamfisk av elvestammen til bruk i kultiveringa. Same året vart 4500 smolt på 45 gram overført frå klekkeriet til dette anlegget som bestod av 4 små merdar laga av glasfiberpontongar og aluminium.

fisk_historikkPå denne tida var det stor aktivitet på fleire frontar når det gjaldt kultiveringa i vassdraget. I samband med strykinga av sjøaure frå vassdraget tok vi eit initiativ overfor Norsk Institutt for Naturforskning for å få i gang eit merkeforsøk på avstroken stamfisk av sjøaure. Dei heldt merke og utstyr, og vi stod for arbeidet. Merkemetoden var Lea-merke, som består av ein liten, gjennomsiktig plastkapsel med eit brev inni, som fortel kva fiskaren som fangar fisken skal gjere. Dette merket vert festa til ryggfinnen til fisken med rustfri ståltråd.

Dette forsøket som gjekk over mange år var svært vellukka, og gjenfangstprosenten på den første årgangen då det var lite kjent kvar den merkte fisken stamma frå, var heilt oppe i 75 %. Sjøauren i Gjengedalsvassdraget gyt stort sett kvart år og kan bli svært gammal. Såleis var det mykje fisk som var innom klekkeriet fleire år, merka avlens, og fisken vart stroken for rogn eller mjølke og gjekk ut att i elva med merka på. I materialet, som etterkvart vart det største i landet i sitt slag, var det såleis fleire fiskar som hadde vore innom kultiveringsanlegget 4 gonger.

Dei åra då innsatsen på kultivering av sjøaurebestanden var på topp, vart det stroke og merkt om lag 500 stamfisk av aure årleg, der om lag 100 av desse var over 5 kg.

Det vart også utført fleire forsøk med Carlin-merking av laksesmolt og settefisk av sjøaure. I samarbeid med NINA og Universitetet i Stavanger vart fleire tusen laksesmolt finneklipt på h.h.vis høgre og venstre bukfinne der eine gruppa vart badebehandla med eit stoff som skulle verne smolten mot påslag av lakselus under utvandring til havs, medan den andre gruppa ikkje hadde fått slik handsaming.

Fleire km elvestrekning ovanfor dei høge fossane i vassdraget vart tekne i bruk som oppvekstområde for laks ved at det vart sett ut einsomrig, fora settefisk på desse stekningane. For å betre tilslaget av desse utsettingane vart det lånt elektrisk fiskeapparat for å tynne ut bestandane at småfallen innlandsaure som fanst på desse elvestrekningane frå før. Mange dagsverk vart brukt på dette arbeidet våren 1983, og settefisken som vart fanga vart nytta som settefisk i fisketome tjørn, elvar og vatn i området. Mellom anna har Ommedalstølselva fått etablert ein fin aurebestand i 30-årsperioden som har gått sidan med utgangspunkt i denne utsettinga.

Utsetting av anadrom fisk ovanfor høge fossefall i lakseførande vassdrag medfører at smolten må vandre ned att dei same fossane for å føreta vandringa si til havs. Det fanst lite dokumentasjon på korleis denne fisken greier seg og kva eventuelle skadar han er utsett for. For å få meir kunnskap om det, vart det 12 – 27 september 1985 gjennomført eit forsøk med å sleppe elektrofanga fisk av aktuell storleik utfor Rongkleivfossen. Rongkleivfoss ligg i eit sydvent sidevassdrag til Gjengedalsvassdraget og er den endelege hindringa for oppvandrande fisk i denne delen av vassdraget. Så mykje som mogleg av fisken vart samla opp i ein stor hov med flyteelement som vart plassert i fossrota under fossen. Denne fisken vart transportert til kultiveringsanlegget og observert i 15 dagar før han vart sleppt ut att i elva. Fisk som døydde under nedfarten i fossen og i observasjonsperioden etterpå vart send til Lærdal Sjukehus for røntgenfotografering for å avdekke dødsårsak, skade-type og omfang. Dette forsøket vart utført i samarbeid med konsulent Leif Sættem hjå Fylkesmannen.

gyteDiverre kom kultivering av dei anadrome laks- og sjøaurebestandane i miskreditt hjå fiskeforvaltninga kring årtusenskiftet, og vi vart nekta stamfiskløyve og fekk beskjed om å slutte å kultivere på grunn av at fiskebestandane var så livskraftige. Likevel har det vore utført kultivering på laksestammen i eit visst omfang med utgangspunkt i fisk som har vorte teken vare på i ordinær fiskesesong, og laksebestanden i vassdraget er relativt god. Aurebestanden har ikkje vore drive kultivering på dei siste 12 åra, og er no i relativt dårleg forfatning.

Vi meiner at det no er på høg tid å la elveigarar med kunnskap og interesse for eit kultiveringsarbeid dei har sett verkar, la få lov til å drive med det. Dette er eit langsiktig arbeid, der det gjerne går 6 år før ein kan hauste resultat av arbeidet. Dette vil vere meir konstruktivt enn einsidig gje oppdrettsnæringa skulda for alt som er gale.

Det var i første halvdel av 1980-talet at tankane om ei større satsing på eit kommersielt settefiskanlegg tok form. Den 17. april 1985 vart søknad om bygging av settefiskanlegg til Hyen Fisk AS send til dei aktuelle styresmakter. Etter ein lenger prosess fekk Hyen Fisk AS den 12.6.1986 konsesjon for produksjon av ein halv million smolt i Åreneset i Hyen. (Seinare utvida til 800.000 stk.).
I utgangspunktet hadde ein planar om å bruke rogn frå stamfiskanlegget og elvestammen på Hyen Fisk AS. Stamfisken hadde vist brukande tilvekst og utvikling. Etter 2,5 år i sjø strauk ein dei første fiskane og la inn rogn frå desse i kultiveringsanlegget, men vi vart overraska over at berre ein liten del av fisken hadde blitt kjønnsmoden, faktisk berre 4–5 %. Ikkje rart at vassdraget vert rekna som ei storlakselv! Men litt av forklaringa er nok òg at vi hadde valt å bruke foreldre til stamfisken som ut frå skjellanalyser hadde gått 3 år i sjøen før dei kom tilbake til elva for å gyte.

Stamfiskanlegget vart ei heller kortvarig soge. Våren 1987 fekk ein påvist BKD på fisken i anlegget. Det var etter det ikkje annan utveg enn å slakte ned fisken som var der. Største fiskane var då heile 23 kg. Ved innsending av prøver frå fisk fanga i elva, vart det avdekka at smitten kom frå fisk derifrå. Stamfiskanlegget vart då teke på land og drifta avslutta.

Hyen Fisk AS

hyenfisk_logo

Hyen Fisk AS vart skipa 21. mai 1986 av 7 lokale aksjonærar i Hyen. Teikning og prosjektering av anlegget vart gjort av Rasmus Ommedal som saman med to andre av aksjonærane, Anders Aa og Kurt Djupvik, la ned ein stor eigeninnsats i samband med realisering av byggeplanane. Mellom anna vart fôringsautomatar og det meste av utstyret elles til anlegget sjølvprodusert. Likeeins plastsveising og røyrlegging på anlegget. Bygginga av settefiskanlegget med Astrup Høyer AS som utførande entreprenør tok til i august 1986, og anlegget stod ferdig eit og eit halvt år seinare.

Alt frå starten av var heile anlegget bygt under tak, som eit av svært få i heile landet. Vekstkara vart bygd i epoxybelagd betong, der eit sjølvlaga forskalingssystem i stål gjorde det mogleg å støype kara i 2 operasjonar og utan støypeskøytar i veggane. Desse kraftige kara vart brukte som fundament for overbygget i limtre og sjølvberande stålplater. Noko som også var føre si tid, var det integrerte transportsystemet der fisk frå alle vekstkar kunne tappast ut frå kara og pumpast til sortering, vaksinering eller levering. Anlegget vart teke i bruk allereie sommaren 1987 ved hjelp av innkjøpt yngel.

Hyen Fisk AS kjøpte opp Sande Settefisk AS i 1.1.1993.

Fram til 2013 produserte Hyen Fisk AS både laks og regnbogeaure, etter dette har verksemda berre satsa på regnbogeaure. Hyen Fisk leverar framleis yngel av laks til Sande Settefisk AS. I 2015 har vi investert i auka kapasitet på CO2-lufting, nye lys over kara i veksthallen og meir karvolum.

Sande Settefisk AS

sandefisk_logo

I 1985 starta bygginga av anlegg og røyrgate for inntaksvatn frå Ryggelva, med eit produksjonsvolum på 1130 m3.  Rødeggen Settefisk AS frå Vågsøy kommune var tildelt konsesjon på 500 000 sjødyktig settefisk av laks og regnbogeaure. Anlegget hadde ein tøff start spesielt i vinterhalvåret utan sjøvatn. Tøffare skulle det bli når det i 1987 vart påvist BKD utbrot på yngelen og førte til sanering av produksjonen og konkurs for selskapet.

I 1988 – 89 vart det arbeidd med påbygg av driftseiningar på uteområdet/påvekstkar og utviding av anlegget med 400 m3 til 1520 m3 produksjonsvolum.

Sparebanken tok over styringa av verksemda i 1990 pga. problem med aluminium i vatnet, dårleg gjellestatus på fisken og stor dødeligheit. Hyen Fisk AS kjøper selskapeet Sande Settefisk AS i 1993. Etter kjøpet blir det bygd nytt U.V. behandlingstårn for desinfeksjon av alt inntaksvatn. I periodar med mykje nedbør var det problem med dårleg UV-transmisjon og dermed for dårleg desinfeksjon av vatnet.

Midt på 90-talet er Sande Settefisk AS eit av dei første settefiskanlegga i Norge som nyttar ozonbehandling til desinfeksjon av råvatn. I denne perioden går også anlegget over til maskinell vaksinering av fisken.

Sande Settefisk AS fekk i 2003 løyve til utviding av konsensjonen for produksjon av laks og aure til 1 million fisk. I 2005 vart det bygd ein stor hall over 12 av 8 meters kara på ute-området. Dette for å betre produksjonsvilkåra for 0-årig laks. Verksemda startar med Supersmolt program for 0-årig laks i 2009.

I perioden 2012 – 2014 fører verksemda opp to hallar over dei resterande 8 meters kara. Det blir også bygd eit nytt 15 meters kar i den eine av dei sist oppførte hallane, slik at alle kar no er under tak. Det blir installert CO2 lufterar frå Flatsetsund og Sterner på alle vekstkara. Det vart i denne perioden også installert ei ny varmepumpe for utviding av varmekapasiteten for startfòring og produksjon av større 0-åring. Produksjonsvolumet er no 2000m3.

Hyen Laks AS og Nordfjord Laks AS

Logo-nordfjord-laks-as

I 1985 vart det lyst ut ei runde med nye matfiskkonsesjonar. Interessa for desse konsesjonane var svært stor, og berre i Gloppen Kommune var det mange søknadar.

Hyen Laks AS søkte også om konsesjon. Den 2. august 1985 vart søknaden sendt, og den 11. september 1986 fekk ein tildelt konsesjonen med 8000 m3 merdvolum på lokaliteten Klubben i Hyen. Denne lokaliteten vart aldri teken i bruk på grunn av nærleik til dei laks- og sjøaureførande elvane i Hyen. Initiativtakarane vart difor samde om å søkje konsesjonen lokalisert ved Kleppenes, 6 km lenger ute i Hyefjorden.

Hyen Laks AS vart skipa den 1. januar 1986 med 5 lokale aksjonærar der 4 av dei var busette i Hyen. Matfiskanlegget, med eit stålanlegg frå Normær vart sett i drift sommaren 1987. Til å byrje med hadde ein berre lokaliteten på Kleppenes, og smolt vart sett ut fleire år på denne lokaliteten saman med fisk som stod i anlegget frå året før. Seinare kom reglar om utsett av åtskilde årgangar av smolt, og lokaliteten Lindeneset, litt lenger ute i Hyefjorden, vart teken i bruk. Så lenge Hyen Laks AS dreiv sin eine konsesjon i Hyefjorden, vart det drive vekselbruk på desse 2 lokalitetane. Hyefjorden er prega av ein vasskvalitet med mykje brakkvatn, og dette har gjort at det berre sporadisk i vintrar med lite nedbør har vorte registrert lakselus på fisken, og då i svært små mengder.

I september 1991 vart konkursbuet til tidlegare Mjømna Laks AS i Gulen kjøpt frå Fokus Bank AS i Bergen med tilhøyrande konsesjon for produksjon av laks og aure SF/G 18. Etter mellomspel der denne konsesjonen vart disponert av selskapa Miljøfisk as i Gulen (planar om lukka matfiskanlegg) og Frøyfisk AS i Bremanger, vart Nordfjord Havbruk AS registrert i juli 1996 og matfiskproduksjon starta opp på lokalitetar i Vågsøy og Selje og konsesjonsnr. SF/V 17. Av fleire grunnar var ikkje lokalitetane i ytre Nordfjord optimale og ein prosess med å få samla matfiskproduksjonen til Nordfjord Havbruk AS og Hyen Laks AS i Gloppen Kommune tok til. Frå 1 januar 2011 vart dei to matfiskselskapa fusjonert saman i noverande Nordfjord Laks AS. Fusjonen medførte trong for ny lokalitet, då lokalitetane ein disponerte i Hyefjorden har vist seg å ha begrensa produksjonskapasitet, og er avgrensa til MTB 780 tonn. Ny lokalitet vart difor omsøkt og etablert ved Haneholmen med tillaten produksjonskapasitet 1560 tonn MTB.

Nordfjord Laks forvaltar i dag to konsensjonar og har lokalitetar ved Haneholmen i Nordfjorden i tillegg til dei to opphavelege lokalitetane i Hyefjorden.